Cognitieve gedragstherapie (CGT): Wat is het en hoe werkt het?
Cognitieve gedragstherapie, vaak afgekort als CGT, is een van de meest effectieve en toegepaste vormen van psychotherapie. Maar wat is CGT precies? Hoe werkt het? En bij welke klachten helpt het? In dit artikel leggen we alles uit over deze bewezen behandelmethode.
CGT is een van de best onderzochte therapievormen. Met honderden studies die de effectiviteit aantonen, is CGT een betrouwbare keuze voor veel psychische klachten.
Vind een CGT-therapeut bij jou in de buurt
Wat is cognitieve gedragstherapie?
Cognitieve gedragstherapie (CGT) is een vorm van psychotherapie die zich richt op de samenhang tussen je gedachten (cognitie), gevoelens en gedrag. Het basisidee is dat niet de situatie zelf bepaalt hoe je je voelt, maar jouw interpretatie van die situatie.
Stel: je zwaait naar iemand op straat, maar die persoon zwaait niet terug. Je kunt denken: "Die persoon negeert me, niemand mag mij." Dit leidt tot verdriet en terugtrekken. Maar je kunt ook denken: "Misschien heeft diegene me niet gezien." Dit leidt tot een neutraal gevoel. Dezelfde situatie, maar heel andere reacties - afhankelijk van je gedachten.
Het CGT-model
Door je gedachten te veranderen, kun je ook je gevoelens en gedrag veranderen.
Geschiedenis van CGT
CGT is ontstaan in de jaren '60 en combineert twee eerdere stromingen: de cognitieve therapie van Aaron Beck (gericht op gedachten) en de gedragstherapie (gericht op gedrag). Beck ontdekte dat depressieve patiënten typische negatieve denkpatronen hadden, en dat het veranderen van deze patronen leidde tot verbetering.
Sindsdien is CGT uitgegroeid tot een van de meest onderzochte en toegepaste therapievormen ter wereld. Er zijn inmiddels honderden wetenschappelijke studies die de effectiviteit aantonen bij diverse psychische klachten.
Hoe werkt CGT?
CGT werkt door je bewust te maken van je automatische gedachten en denkpatronen, deze kritisch te onderzoeken, en ze te vervangen door meer realistische of helpende gedachten. Daarnaast werk je aan het veranderen van gedrag dat je klachten in stand houdt.
De cognitieve component
Je leert je eigen gedachten te observeren en te herkennen. Vaak zijn negatieve gedachten zo automatisch dat we ze niet eens opmerken. Ze voelen als "de waarheid" terwijl het eigenlijk interpretaties zijn. Voorbeelden van negatieve denkpatronen:
"Als het niet perfect is, is het waardeloos."
"Als ik een fout maak, is mijn carrière voorbij."
"Ik weet zeker dat ze me dom vinden."
"Dit gaat altijd mis, het lukt me nooit."
"Het is allemaal mijn schuld."
De gedragscomponent
Naast gedachten is gedrag een belangrijk onderdeel van CGT. Vaak houden bepaalde gedragingen je klachten in stand. Bij angst is dit vaak vermijding: je vermijdt situaties die angst oproepen, waardoor de angst nooit kan afnemen. Bij depressie is dit vaak terugtrekken en minder doen, wat de somberheid versterkt.
In CGT werk je aan het doorbreken van deze patronen. Je gaat geleidelijk de situaties aan die je vermijdt (exposure), of je gaat juist meer activiteiten ondernemen (gedragsactivatie).
Waarvoor is CGT geschikt?
CGT is een van de breedst toepasbare therapievormen. Het is bewezen effectief bij een grote reeks psychische klachten:
Eerste-keuzebehandeling
- • Angststoornissen
- • Paniekstoornis
- • Fobieën (sociaal, specifiek)
- • Depressie
- • Dwangstoornis (OCD)
Zeer effectief bij
- • PTSS en trauma
- • Burn-out
- • Slaapproblemen (insomnia)
- • Eetproblemen
- • Chronische pijn
Ondersteunend bij
- • Verslavingsproblemen
- • Persoonlijkheidsproblematiek
- • Bipolaire stoornis
- • Schizofrenie (als aanvulling)
- • Lichamelijke aandoeningen
Alledaagse problemen
- • Stress en werkdruk
- • Piekeren en zorgen maken
- • Laag zelfvertrouwen
- • Faalangst
- • Relatieproblematiek
Wat gebeurt er tijdens de behandeling?
Een CGT-behandeling is gestructureerd en doelgericht. Je weet vooraf wat je kunt verwachten en wat de doelen zijn. Hier is een typisch verloop:
Fase 1: Intake en probleemanalyse (1-2 sessies)
Je therapeut brengt je klachten in kaart: wat zijn je symptomen, wanneer zijn ze begonnen, wat houdt ze in stand? Samen stellen jullie behandeldoelen op. Lees meer over de eerste afspraak bij de psychotherapeut.
Fase 2: Psycho-educatie
Je leert over het CGT-model en hoe gedachten, gevoelens en gedrag samenhangen. Dit helpt je begrijpen waarom bepaalde technieken worden toegepast.
Fase 3: Actieve behandeling
Je werkt met verschillende technieken aan het veranderen van gedachten en gedrag. Dit omvat huiswerkopdrachten tussen de sessies. De therapeut is actief en coachend.
Fase 4: Terugvalpreventie en afsluiting
Je leert hoe je de geleerde vaardigheden kunt blijven toepassen en hoe je terugval kunt voorkomen of herkennen. Je maakt een "noodplan" voor als het minder gaat.
Huiswerk: een essentieel onderdeel
CGT vraagt actieve inzet, ook buiten de sessies. Je krijgt huiswerkopdrachten zoals het bijhouden van gedachten, het doen van oefeningen, of het uitvoeren van experimenten. Dit is geen strafwerk - het is juist waar de verandering plaatsvindt. Onderzoek toont aan dat mensen die huiswerk doen sneller en beter herstellen.
CGT-technieken
CGT maakt gebruik van diverse technieken. Welke technieken worden ingezet, hangt af van je specifieke klachten en doelen.
Cognitieve technieken
Gedachtenregistratie
Je houdt bij welke gedachten je hebt in bepaalde situaties, welke emoties daarbij horen, en hoe sterk die emoties zijn. Dit maakt je bewust van je automatische gedachten.
Uitdagen van gedachten
Je leert kritische vragen te stellen bij je gedachten: "Wat is het bewijs voor deze gedachte?", "Zijn er andere verklaringen?", "Wat zou ik tegen een vriend zeggen die dit denkt?"
Gedragsexperimenten
Je test je gedachten in de praktijk. Als je denkt "Als ik iets vraag, vinden mensen me lastig", kun je dit testen door het echt te doen en te kijken wat er gebeurt.
Gedragstechnieken
Exposure (blootstelling)
Je confronteert jezelf geleidelijk met situaties die je angst oproepen. Dit leert je brein dat de situatie niet zo gevaarlijk is als je dacht, en de angst neemt af.
Gedragsactivatie
Je plant bewust activiteiten die je plezier of voldoening geven. Dit doorbreekt de neerwaartse spiraal bij depressie: minder doen → slechter voelen → nóg minder doen.
Ontspanningstechnieken
Je leert technieken om je lichaam te ontspannen, zoals ademhalingsoefeningen of progressieve spierontspanning. Dit helpt bij angst en stress.
Effectiviteit van CGT
CGT is een van de best onderzochte psychotherapieën. Er zijn honderden gerandomiseerde gecontroleerde studies die de effectiviteit aantonen.
Wetenschappelijk bewijs
- • Angststoornissen: 50-60% volledig herstel, 20-30% significante verbetering
- • Depressie: Even effectief als antidepressiva, minder terugval na afloop
- • Paniekstoornis: 70-90% paniekvrij na behandeling
- • OCD: 60-70% significante verbetering met exposure en responspreventie
- • Langetermijneffect: Geleerde vaardigheden blijven werken, ook na afloop therapie
CGT versus andere therapieën
CGT is minstens even effectief als andere erkende therapievormen, en bij sommige stoornissen effectiever. Een belangrijk voordeel is dat CGT vaak sneller werkt en dat de effecten beter behouden blijven. Vergelijk met EMDR: beide zijn effectief bij trauma, met EMDR soms iets sneller en CGT breder toepasbaar.
Wil je meer weten over de verschillende behandelaars die CGT kunnen geven?
Praktische informatie
Hoelang duurt een CGT-behandeling?
- Lichte klachten: 6-8 sessies
- Standaard behandeling: 12-20 sessies
- Complexere problematiek: 20+ sessies, soms langere therapie
- Sessieduur: Meestal 45-60 minuten
Vergoeding
CGT wordt vergoed vanuit de basisverzekering als de behandeling wordt uitgevoerd door een BIG-geregistreerde psycholoog of psychotherapeut. Je hebt wel een verwijzing van je huisarts nodig. Het eigen risico is van toepassing.
Lees meer over vergoeding van psychotherapie in ons uitgebreide artikel. Informatie over wachttijden in de GGZ vind je hier.
Online CGT
CGT wordt ook online aangeboden, via videobellen of als zelfhulpprogramma. Online CGT is effectief bewezen en kan een goed alternatief zijn bij lange wachttijden of als je moeilijk naar een praktijk kunt komen.
Veelgestelde vragen
Wat is cognitieve gedragstherapie (CGT)?
Cognitieve gedragstherapie is een vorm van psychotherapie die zich richt op de samenhang tussen gedachten, gevoelens en gedrag. Het basisidee is dat niet de situatie zelf, maar jouw interpretatie daarvan bepaalt hoe je je voelt. Door negatieve gedachten te herkennen en te veranderen, kun je je beter gaan voelen.
Waarvoor is CGT geschikt?
CGT is effectief bewezen bij angststoornissen, depressie, paniekstoornis, fobieën, dwangstoornis (OCD), PTSS, burn-out, slaapproblemen, eetproblemen en chronische pijn. Het is een van de meest onderzochte en toegepaste therapievormen.
Hoe lang duurt een CGT-behandeling?
Een standaard CGT-behandeling duurt gemiddeld 12-20 sessies. Bij lichtere klachten kan 6-8 sessies voldoende zijn. Bij complexere problematiek kan het langer duren. Sessies duren meestal 45-60 minuten.
Hoe effectief is CGT?
CGT is zeer effectief: bij angststoornissen en depressie herstelt 50-60% volledig, en nog eens 20-30% verbetert significant. CGT is even effectief als medicatie maar met minder kans op terugval.
Wordt CGT vergoed?
Ja, CGT wordt vergoed vanuit de basisverzekering als het wordt uitgevoerd door een BIG-geregistreerde behandelaar. Je hebt een verwijzing van de huisarts nodig en betaalt het eigen risico.
Wat is het verschil tussen CGT en EMDR?
CGT richt zich op het veranderen van gedachten en gedrag door gesprek en oefeningen. EMDR richt zich specifiek op het verwerken van traumatische herinneringen met behulp van oogbewegingen. Bij trauma kunnen beide effectief zijn.
Wil je starten met CGT?
Vind een ervaren CGT-therapeut bij jou in de buurt en zet de eerste stap naar verandering.
Vind een Psychotherapeut