Burn-out en Overspanning: De Rol van Psychotherapie [2025]

Wat is burn-out?

Burn-out is een toestand van ernstige lichamelijke, emotionele en mentale uitputting die ontstaat door langdurige blootstelling aan chronische stress, meestal in de werksituatie. De term "burn-out" verwijst naar het gevoel "opgebrand" te zijn - alsof je vuur is gedoofd en er niets meer over is.

In Nederland is burn-out een groot probleem. Naar schatting heeft 1 op de 6 werknemers last van burn-outklachten, en jaarlijks melden zich zo'n 30.000 mensen ziek met de diagnose burn-out. Het komt in alle beroepsgroepen voor, maar vooral in de zorg, het onderwijs en bij mensen met hoge werkdruk en weinig autonomie.

Burn-out vs overspanning

De termen burn-out en overspanning worden vaak door elkaar gebruikt, maar er is een verschil. Overspanning (ook wel surmenage genoemd) is de mildere variant. De klachten zijn ontstaan door stress en duren korter. Bij burn-out zijn de klachten ernstiger en langduriger, en is er sprake van volledige uitputting.

Overspanning

• Klachten ontstaan door stress
• Duur: 1-3 maanden
• Vermoeidheid, maar nog enige energie
• Functioneren is moeilijk maar mogelijk
• Herstel met rust en aanpassingen

Burn-out

• Ernstige, volledige uitputting
• Duur: 3-6 maanden of langer
• Geen energie meer, "de tank is leeg"
• Functioneren is ernstig beperkt
• Herstel vraagt professionele hulp

Officieel worden zowel overspanning als burn-out geclassificeerd als "aanpassingsstoornis" in de DSM-5. Dit betekent dat het gaat om klachten die ontstaan als reactie op een stressor (in dit geval meestal werkgerelateerde stress) en die het dagelijks functioneren beïnvloeden.

Symptomen van burn-out herkennen

Burn-out uit zich op verschillende manieren. De symptomen kunnen geleidelijk ontstaan en worden vaak pas laat herkend, omdat mensen lang doorgaan ondanks de signalen. Het herkennen van vroege waarschuwingssignalen is cruciaal om erger te voorkomen.

De drie kernsymptomen

Burn-out wordt gekenmerkt door drie kernsymptomen die samen voorkomen:

1. Emotionele uitputting

Je voelt je volledig leeg en uitgeput. Niet alleen fysiek moe, maar ook emotioneel en mentaal. Je hebt geen energie meer, ook niet na rust of vakantie. Het voelt alsof je batterij niet meer oplaadt, hoeveel je ook slaapt of rust.

2. Depersonalisatie / cynisme

Je ontwikkelt een cynische, afstandelijke houding tegenover je werk en collega's. Je voelt je emotioneel vervreemd van je werk. Waar je vroeger betrokken was, voel je nu onverschilligheid of zelfs irritatie. Dit is een onbewust beschermingsmechanisme.

3. Verminderde persoonlijke bekwaamheid

Je hebt het gevoel dat je niet meer presteert zoals vroeger. Je twijfelt aan je eigen capaciteiten en voelt je incompetent. Je maakt fouten die je vroeger niet maakte, en je hebt moeite met concentreren en beslissingen nemen.

Lichamelijke symptomen

Burn-out gaat vaak gepaard met lichamelijke klachten. Het lichaam geeft signalen dat het niet meer kan. Veelvoorkomende lichamelijke symptomen zijn: extreme vermoeidheid, slaapproblemen (slecht slapen ondanks vermoeidheid), hoofdpijn, spierpijn en spanning, maag-darmklachten, hartkloppingen, en een verzwakt immuunsysteem (vaak ziek zijn). Lees meer over de relatie tussen slaapproblemen en mentale gezondheid.

Emotionele en cognitieve symptomen

Naast lichamelijke klachten zijn er emotionele en cognitieve symptomen: prikkelbaarheid en emotionele labiliteit, angstgevoelens, somberheid (kan overgaan in depressie), concentratieproblemen en vergeetachtigheid, besluiteloosheid, en het gevoel de controle kwijt te zijn. De grens tussen burn-out en depressie kan vaag zijn - lees meer in ons artikel over depressieve gevoelens en therapie.

Vroege waarschuwingssignalen

Herken je deze signalen? Dan is het belangrijk om actie te ondernemen:

• Je voelt je 's ochtends al moe bij het opstaan
• Je hebt steeds minder plezier in je werk
• Je bent vaker geïrriteerd thuis
• Je bent in het weekend niet meer uitgerust
• Je maakt meer fouten dan normaal
• Je hebt lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak

Oorzaken en risicofactoren

Burn-out ontstaat meestal door een combinatie van werkgerelateerde factoren en persoonlijke eigenschappen. Het is zelden te wijten aan één enkele oorzaak. Het begrijpen van de oorzaken is belangrijk voor zowel behandeling als preventie.

Werkgerelateerde factoren

De werkomgeving speelt een grote rol bij het ontstaan van burn-out. Risicofactoren op het werk zijn onder andere:

Hoge werkdruk: Te veel werk in te weinig tijd, onrealistische deadlines
Weinig autonomie: Geen controle over hoe en wanneer je je werk doet
Onduidelijke verwachtingen: Niet weten wat er van je verwacht wordt
Gebrek aan waardering: Nooit horen dat je het goed doet
Slechte werk-privébalans: Geen tijd voor ontspanning en herstel
Conflicten: Problemen met leidinggevende of collega's

Persoonlijke risicofactoren

Sommige persoonlijke eigenschappen maken mensen kwetsbaarder voor burn-out:

Perfectionisme: Altijd het beste willen, nooit tevreden zijn
Moeilijk nee zeggen: Te veel hooi op je vork nemen
Hoge betrokkenheid: Je werk te veel als identiteit zien
Behoefte aan controle: Moeite met delegeren
Zelfkritiek: Streng zijn voor jezelf, fouten niet accepteren

Het is belangrijk om te benadrukken dat burn-out geen teken van zwakte is. Het is een signaal dat de balans tussen belasting en belastbaarheid te lang verstoord is geweest. Vaak zijn juist de gemotiveerde, hardwerkende mensen die burn-out krijgen.

Behandeling en psychotherapie

Herstel van burn-out vraagt om een gecombineerde aanpak: rust en herstel, het aanpakken van de oorzaken, en het leren van nieuwe vaardigheden om toekomstige overbelasting te voorkomen. Psychotherapie speelt een centrale rol in dit proces.

De rol van psychotherapie

Een psychotherapeut of psycholoog kan je op verschillende manieren helpen bij burn-out:

Inzicht krijgen

Begrijpen hoe je in deze situatie terecht bent gekomen en welke patronen hieraan hebben bijgedragen

Denkpatronen veranderen

Werken aan perfectionisme, piekeren, en negatieve gedachten over jezelf en je prestaties

Grenzen leren stellen

Leren nee zeggen, prioriteiten stellen, en je eigen grenzen bewaken

Stressmanagement

Technieken leren om beter met stress om te gaan en ontspanning in te bouwen

Terugvalpreventie

Een plan maken om te voorkomen dat je opnieuw in burn-out raakt

Effectieve therapievormen

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de meest toegepaste en onderzochte behandeling bij burn-out. CGT helpt je om de gedachten en gedragingen te identificeren die bijdragen aan je overbelasting, en om deze te veranderen. Je leert bijvoorbeeld om perfectionistische gedachten te nuanceren, grenzen te stellen, en beter om te gaan met werkstress. Lees meer in ons artikel over cognitieve gedragstherapie.

Mindfulness-based therapie kan helpen om beter in contact te komen met je eigen signalen en om minder meegesleurd te worden door stressvolle gedachten. Je leert om bewuster aanwezig te zijn en eerder te merken wanneer je over je grenzen gaat.

Wil je meer weten over de verschillende soorten behandelaars? Lees dan ons vergelijkingsartikel.

Het herstelproces

Herstel van burn-out is een proces dat tijd kost. Het is belangrijk om geduld te hebben en niet te snel te willen. Veel mensen met burn-out willen zo snel mogelijk weer functioneren, maar dit kan het herstel vertragen.

Fasen van herstel

Fase 1: Crisisfase (weken 1-4)

In deze fase sta je op je laagst. Je lichaam dwingt rust af. Het is belangrijk om deze rust te accepteren en niet te forceren. Slaap, ontspan, en laat alle verplichtingen los. Dit is geen luiheid, maar noodzakelijke genezing.

Fase 2: Problemenfase (maanden 2-3)

Je begint na te denken over hoe je hier terecht bent gekomen. Dit is het moment om met een psychotherapeut te starten. Je onderzoekt de oorzaken en begint patronen te herkennen. Dit kan confronterend zijn.

Fase 3: Toepassingsfase (maanden 3-6)

Je begint nieuwe vaardigheden toe te passen. Je bouwt langzaam activiteiten op, leert grenzen stellen, en past nieuwe inzichten toe. Je energie keert geleidelijk terug.

Fase 4: Re-integratie (maanden 6+)

Je keert (gedeeltelijk) terug naar werk en past je nieuwe vaardigheden toe in de praktijk. Dit gaat stapsgewijs en onder begeleiding. Je bouwt langzaam op en blijft alert op signalen.

Hoelang duurt herstel?

Gemiddeld duurt herstel van burn-out 6-12 maanden. Bij ernstige burn-out kan dit oplopen tot 2-3 jaar. Overspanning herstelt meestal sneller: 3-6 maanden. Belangrijk is om niet te snel te willen en het herstelproces te respecteren. Terugval komt vaak voor bij mensen die te snel weer aan het werk gaan.

Preventie en terugvalpreventie

Wie eenmaal burn-out heeft gehad, heeft een verhoogd risico op terugval. Daarom is het leren van preventieve vaardigheden een essentieel onderdeel van de behandeling. Maar ook als je nooit burn-out hebt gehad, is het waardevol om te weten hoe je het kunt voorkomen.

Ken je grenzen

Leer je eigen signalen herkennen. Wanneer merk je dat het te veel wordt? Neem deze signalen serieus en onderneem actie voordat het te laat is.

Zeg nee

Je hoeft niet overal ja op te zeggen. Leer om taken te weigeren als je bord vol is. Dit is geen zwakte maar zelfzorg.

Plan herstel in

Ontspanning en herstel horen in je agenda. Plan bewust tijd voor activiteiten die je energie geven en houd je hieraan.

Beweeg regelmatig

Lichaamsbeweging helpt stress te verminderen en energie op te bouwen. Ook een dagelijkse wandeling kan al veel doen.

Praat erover

Deel je zorgen met anderen. Sociale steun is een beschermende factor tegen burn-out. Je hoeft het niet alleen te doen.

Zoek tijdig hulp

Wacht niet tot je volledig bent opgebrand. Als je signalen herkent, zoek dan hulp. Vroeg ingrijpen voorkomt erger.

Werk en re-integratie

De terugkeer naar werk is een belangrijk maar kwetsbaar moment in het herstelproces. Het is essentieel dat dit geleidelijk gebeurt en dat er aanpassingen worden gemaakt om herhaling te voorkomen.

De rol van de bedrijfsarts

Als je je ziek hebt gemeld met burn-out, krijg je te maken met de bedrijfsarts. Deze beoordeelt je belastbaarheid en adviseert over werkhervatting. De bedrijfsarts kan adviseren over aanpassingen in je werk en een re-integratieplan opstellen. Het is belangrijk om eerlijk te zijn tegen de bedrijfsarts over je klachten en grenzen.

Stapsgewijze werkhervatting

Werkhervatting gaat meestal stapsgewijs. Je begint bijvoorbeeld met 2 uur per dag en bouwt dit langzaam op. Dit kan weken tot maanden duren. Het is belangrijk om niet te snel op te bouwen en alert te blijven op signalen dat het te veel wordt.

Tijdens de re-integratie kunnen aanpassingen nodig zijn: ander werk, andere werktijden, minder verantwoordelijkheden, of andere afspraken over bereikbaarheid. Bespreek dit met je leidinggevende en bedrijfsarts.

Tips voor succesvolle re-integratie

• Begin langzaam en bouw geleidelijk op
• Communiceer open met je leidinggevende over je grenzen
• Pas de nieuwe vaardigheden die je hebt geleerd toe
• Houd je herstelactiviteiten vol, ook als je weer werkt
• Wees alert op vroege signalen en grijp in
• Overweeg of je huidige werk bij je past

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen burn-out en overspanning?

Overspanning is de mildere variant en wordt ook wel surmenage genoemd. De klachten zijn ontstaan door stress en duren 1-3 maanden. Bij burn-out zijn de klachten ernstiger, is er sprake van volledige uitputting, en duren de klachten langer dan 3-6 maanden. Burn-out wordt gezien als een ernstigere vorm van overspanning waarbij het herstel langer duurt.

Hoe lang duurt herstel van een burn-out?

Herstel van een burn-out duurt gemiddeld 6-12 maanden, maar kan bij ernstige gevallen tot 2-3 jaar duren. Overspanning herstelt meestal sneller, binnen 3-6 maanden. De duur hangt af van de ernst van de klachten, hoe lang je al overbelast was, en of de onderliggende oorzaken worden aangepakt.

Wordt behandeling van burn-out vergoed?

Burn-out en overspanning worden geclassificeerd als aanpassingsstoornissen. Behandeling door een BIG-geregistreerde psycholoog of psychotherapeut wordt vergoed vanuit de basisverzekering als je een verwijzing hebt van de huisarts. Je betaalt wel het eigen risico. Lees meer in ons artikel over vergoeding van psychotherapie.

Welke therapie helpt het beste bij burn-out?

Cognitieve gedragstherapie (CGT) is de meest effectieve behandeling bij burn-out. CGT helpt bij het herkennen en veranderen van stressbevorderende gedachten en gedragspatronen. Daarnaast wordt vaak gewerkt aan stressmanagement, grenzen stellen, en het aanpakken van perfectionisme.

Kan ik met een burn-out blijven werken?

Dit hangt af van de ernst van je klachten. Bij ernstige burn-out is (gedeeltelijke) arbeidsongeschiktheid vaak noodzakelijk om te kunnen herstellen. Je lichaam en geest hebben rust nodig. Geforceerd doorwerken kan het herstel vertragen en de klachten verergeren. De bedrijfsarts kan adviseren over werkhervatting.

Wat zijn de eerste signalen van een naderende burn-out?

Vroege signalen zijn: aanhoudende vermoeidheid die niet herstelt met rust, slaapproblemen, prikkelbaarheid, concentratieproblemen, cynisme over je werk, lichamelijke klachten zonder medische oorzaak, en het gevoel dat je niet meer voldoet. Als je deze signalen herkent, is het belangrijk om actie te ondernemen.

Herken je jezelf in dit artikel?

Wacht niet tot je volledig bent opgebrand. Vind een psychotherapeut die je kan helpen bij herstel of preventie van burn-out.

Vind een Psychotherapeut