Angstklachten: Wanneer is professionele hulp verstandig?

Normale angst versus een angststoornis

Angst is een van de meest basale menselijke emoties. Het is een overlevingsmechanisme dat ons waarschuwt voor gevaar en ons lichaam klaarmaakt om te vechten, vluchten of bevriezen. Zonder angst zouden we roekeloos zijn en ons in gevaarlijke situaties begeven. In die zin is angst nuttig en zelfs noodzakelijk.

Normale angst heeft een aantal kenmerken: het is proportioneel aan de situatie (je bent bang als er echt iets dreigends is), het is tijdelijk (de angst verdwijnt wanneer het gevaar voorbij is), en het helpt je om adequaat te reageren (je neemt actie om jezelf te beschermen).

Bij een angststoornis werkt dit systeem niet meer goed. De angst staat niet meer in verhouding tot de werkelijke dreiging, blijft aanwezig ook als er geen gevaar is, en belemmert je in plaats van je te helpen. Je brein geeft continu alarm terwijl er eigenlijk niets aan de hand is.

Angststoornissen zijn zeer veelvoorkomend. Ongeveer 1 op de 5 Nederlanders krijgt ooit in zijn leven te maken met een angststoornis. Het goede nieuws is dat angststoornissen zeer goed behandelbaar zijn met psychotherapie. Wil je meer weten over wanneer psychotherapie nodig is? Lees dan ons uitgebreide artikel hierover.

Soorten angststoornissen

Er zijn verschillende vormen van angststoornissen, elk met hun eigen kenmerken. Het kan zijn dat je jezelf in meerdere beschrijvingen herkent, want angststoornissen komen vaak samen voor. Hieronder bespreken we de meest voorkomende vormen.

Paniekstoornis

Bij een paniekstoornis ervaar je terugkerende, onverwachte paniekaanvallen. Een paniekaanval is een plotselinge golf van intense angst die gepaard gaat met hevige lichamelijke symptomen: hartkloppingen, zweten, trillen, ademnood, pijn op de borst, misselijkheid, duizeligheid, en het gevoel de controle te verliezen of dood te gaan. Een paniekaanval bereikt meestal binnen enkele minuten zijn piek en duurt gemiddeld 10-30 minuten.

Veel mensen met een paniekstoornis ontwikkelen angst voor de aanvallen zelf. Ze zijn constant bang dat er weer een aanval komt en gaan situaties vermijden waar een aanval zou kunnen optreden of waar ontsnappen moeilijk zou zijn. Dit kan leiden tot agorafobie, waarbij je steeds meer plaatsen en situaties gaat vermijden.

Gegeneraliseerde angststoornis (GAS)

Bij een gegeneraliseerde angststoornis maak je je voortdurend zorgen over allerlei zaken in het dagelijks leven. Het piekeren is buitensporig en moeilijk te controleren. Je maakt je zorgen over werk, gezondheid, geld, familie, en zelfs kleine dagelijkse dingen. Het gevoel van zorgen en spanning is bijna constant aanwezig.

Mensen met GAS zijn vaak rusteloos, snel vermoeid, prikkelbaar, en hebben concentratieproblemen en slaapproblemen. Ze kunnen de zorgen niet zomaar stoppen, ook al weten ze dat ze overdreven zijn. Het verschil met "normaal" piekeren is dat het piekeren bij GAS chronisch is, moeilijk te stoppen, en je dagelijks functioneren beïnvloedt.

Sociale angststoornis

Sociale angst, ook wel sociale fobie genoemd, kenmerkt zich door intense angst voor sociale situaties waarin je door anderen beoordeeld zou kunnen worden. Je bent bang om jezelf te vernederen, iets doms te zeggen, te blozen, te trillen, of op andere manieren een slechte indruk te maken.

Dit kan gaan om situaties zoals presentaties geven, gesprekken voeren, eten in gezelschap, telefoneren, of gewoon tussen mensen zijn. De angst leidt vaak tot vermijding van deze situaties, wat je sociale leven en carrière ernstig kan beperken.

Specifieke fobieën

Een specifieke fobie is een intense, irrationele angst voor een specifiek object of situatie. Veelvoorkomende fobieën zijn angst voor hoogtes (acrofobie), angst voor kleine ruimtes (claustrofobie), angst voor spinnen (arachnofobie), angst voor bloed of injecties, en vliegangst. De angst is buitenproportioneel aan het werkelijke gevaar.

Mensen met een fobie vermijden het gevreesde object of de situatie, of doorstaan het met intense angst. Fobieën kunnen zeer beperkend zijn, afhankelijk van hoe vaak je met het gevreesde object in aanraking komt. Gelukkig zijn specifieke fobieën zeer goed en relatief snel te behandelen met exposure-therapie.

Andere angstgerelateerde stoornissen

Naast bovengenoemde stoornissen zijn er ook andere aandoeningen die sterk met angst samenhangen. De dwangstoornis (OCS) kenmerkt zich door terugkerende ongewenste gedachten (obsessies) en rituelen of handelingen om de angst te verminderen (compulsies). Posttraumatische stressstoornis (PTSS) kan ontstaan na een traumatische gebeurtenis en gaat gepaard met herbeleving, vermijding en verhoogde waakzaamheid. Lees meer hierover in ons artikel over trauma en PTSS.

Wanneer is het tijd om hulp te zoeken?

Veel mensen met angstklachten wachten lang voordat ze hulp zoeken. Ze denken dat ze het zelf moeten kunnen oplossen, schamen zich voor hun angst, of weten niet dat hun klachten behandelbaar zijn. Maar hoe langer je wacht, hoe meer de angst zich kan uitbreiden en hoe dieper de vermijdingspatronen kunnen worden.

Als je je in een of meer van deze punten herkent, is het verstandig om met je huisarts te praten over een verwijzing naar een psycholoog of psychotherapeut. Vroeg ingrijpen maakt de behandeling vaak korter en effectiever. Wil je meer weten over de verschillen tussen psycholoog, psychotherapeut en psychiater? Lees dan ons vergelijkingsartikel.

Effectieve behandelmogelijkheden

Angststoornissen zijn zeer goed behandelbaar. Er zijn verschillende bewezen effectieve behandelingen beschikbaar, waarvan psychotherapie de eerste keuze is. De meest gebruikte en onderzochte behandelvorm is cognitieve gedragstherapie (CGT), maar ook andere therapievormen kunnen effectief zijn.

Cognitieve gedragstherapie (CGT)

CGT is de gouden standaard voor de behandeling van angststoornissen. Het is de meest onderzochte therapievorm en heeft een zeer hoge effectiviteit. CGT combineert twee benaderingen: het cognitieve deel richt zich op het herkennen en veranderen van angstige gedachten, terwijl het gedragsdeel zich richt op het stapsgewijs confronteren met angstopwekkende situaties (exposure).

Onderzoek toont aan dat 60-80% van de mensen met een angststoornis significant verbetert na een CGT-behandeling. De effecten zijn doorgaans langdurig: mensen die CGT hebben gevolgd, hebben minder kans op terugval dan mensen die alleen medicatie hebben gebruikt. Lees meer in ons artikel over cognitieve gedragstherapie.

EMDR

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) is een therapievorm die oorspronkelijk is ontwikkeld voor trauma-gerelateerde klachten, maar ook effectief kan zijn bij angststoornissen, vooral wanneer er een link is met nare ervaringen uit het verleden. Bij EMDR worden herinneringen verwerkt terwijl je oogbewegingen of andere bilaterale stimulatie volgt. Lees meer in ons artikel over EMDR therapie.

Medicatie

Voor de meeste angststoornissen is psychotherapie de eerste keuze. Medicatie kan worden overwogen wanneer therapie alleen onvoldoende helpt, bij zeer ernstige klachten, of als tijdelijke ondersteuning om therapie mogelijk te maken. De meest gebruikte medicijnen voor angst zijn SSRI's (antidepressiva) en soms benzodiazepines (kalmeringsmiddelen, voor korte termijn).

Het is belangrijk om te weten dat medicatie de angst vaak onderdrukt maar niet de onderliggende oorzaken aanpakt. Na het stoppen van medicatie kunnen klachten terugkeren. Daarom wordt vaak geadviseerd om medicatie te combineren met psychotherapie. Alleen een arts (huisarts of psychiater) kan medicatie voorschrijven.

Hoe werkt CGT bij angst?

Cognitieve gedragstherapie gaat uit van het idee dat gedachten, gevoelens en gedrag met elkaar samenhangen. Bij angst zijn er vaak irrationele of overdreven negatieve gedachten die de angst in stand houden. Door deze gedachten te herkennen en te veranderen, vermindert de angst.

Stap 1: Psycho-educatie

De behandeling begint met uitleg over angst: hoe het werkt, waarom je lichaam zo reageert, en wat de functie van angst is. Dit helpt om angst te begrijpen en minder bang te zijn voor de angstsymptomen zelf. Je leert dat angst op zich niet gevaarlijk is en vanzelf afneemt als je niet vlucht.

Stap 2: Cognitieve herstructurering

Je leert om angstige gedachten te herkennen en te onderzoeken. Zijn deze gedachten realistisch? Wat is het bewijs voor en tegen? Wat zou je tegen een vriend zeggen die dit denkt? Door kritisch naar je gedachten te kijken, leer je om ze te nuanceren en meer helpende gedachten te formuleren.

Bijvoorbeeld: de gedachte "Als ik een paniekaanval krijg, ga ik dood" kan worden onderzocht. Is dit ooit gebeurd? Wat gebeurt er werkelijk tijdens een paniekaanval? Een meer realistische gedachte zou kunnen zijn: "Een paniekaanval is heel onprettig, maar niet gevaarlijk. Het gaat vanzelf weer over."

Stap 3: Exposure (confrontatie)

Exposure is het stapsgewijs in contact komen met de situaties of objecten die je angst oproepen. Je begint met situaties die matige angst oproepen en werkt toe naar moeilijkere situaties. Door herhaaldelijk te ervaren dat er niets ergs gebeurt, leert je brein dat de situatie niet gevaarlijk is en neemt de angst af.

Exposure werkt alleen als je lang genoeg in de angstige situatie blijft om te ervaren dat de angst vanzelf afneemt (dit heet habituatie). Weggaan op het moment dat de angst op zijn hoogst is, bevestigt juist dat de situatie gevaarlijk is. De therapeut helpt je om dit op een veilige en geleidelijke manier aan te pakken.

Zelfhulptips bij angstklachten

Naast professionele hulp zijn er ook dingen die je zelf kunt doen om angstklachten te verminderen. Deze tips vervangen geen therapie bij ernstige angstklachten, maar kunnen wel ondersteunend werken.

Deze strategieën kunnen helpend zijn bij milde angstklachten, maar als je angst je dagelijks leven significant beïnvloedt, is professionele hulp aan te raden. Een therapeut kan je helpen met technieken die zijn afgestemd op jouw specifieke situatie.

Herstel en vooruitzichten

Het goede nieuws is dat angststoornissen tot de best behandelbare psychische aandoeningen behoren. Met de juiste behandeling kan de overgrote meerderheid van de mensen met angstklachten significant verbeteren of volledig herstellen.

Herstel betekent niet per se dat je nooit meer angst zult voelen - angst is immers een normale emotie. Het betekent wel dat angst je leven niet meer beheerst, dat je niet meer vermijdt wat je wilt doen, en dat je weet hoe je met angst kunt omgaan wanneer die opkomt.

Wat kun je verwachten?

De eerste verbetering is vaak al na enkele weken behandeling merkbaar. Volledige behandeling duurt gemiddeld 3-6 maanden. Na afloop van de behandeling blijven de geleerde vaardigheden beschikbaar - je hebt als het ware een "gereedschapskist" waarmee je toekomstige angst kunt aanpakken.

Terugval is mogelijk, vooral in stressvolle periodes, maar is met de geleerde technieken vaak snel te keren. Sommige mensen hebben na de eerste behandeling een of meer opfrissessies nodig. Dit is normaal en geen teken van falen.

Veelgestelde vragen

Gerelateerde artikelen