Trauma en PTSS: Hoe psychotherapie helpt bij herstel
Traumatische ervaringen kunnen een diepe impact hebben op je leven. Of het nu gaat om een ongeluk, geweld, verlies of andere schokkende gebeurtenissen - de gevolgen kunnen nog lang doorwerken. In dit artikel lees je wat trauma en PTSS precies zijn, hoe je de symptomen herkent, en vooral: hoe psychotherapie kan helpen bij herstel.
Heb je acute hulp nodig?
Als je in crisis bent of gedachten hebt aan zelfbeschadiging, neem dan contact op met:
- 113 Zelfmoordpreventie: 113 (24/7 bereikbaar)
- Huisartsenpost: Bel je lokale huisartsenpost
- Slachtofferhulp Nederland: 0900-0101
Trauma is behandelbaar. Met de juiste hulp kunnen de meeste mensen leren omgaan met traumatische herinneringen en hun leven weer oppakken.
Vind een traumatherapeut bij jou in de buurt
Wat is trauma?
Trauma is de psychologische reactie op een schokkende, overweldigende of levensbedreigende gebeurtenis. Het woord "trauma" komt van het Griekse woord voor "wond". Net zoals je lichaam een fysieke wond kan oplopen, kan je psyche een emotionele wond oplopen.
Niet elke moeilijke ervaring is een trauma. Een trauma ontstaat wanneer een gebeurtenis zo overweldigend is dat je normale copingmechanismen tekort schieten. Je brein kan de ervaring niet op de normale manier verwerken, waardoor de herinneringen "vastzitten" en blijven terugkomen alsof het nu gebeurt.
Voorbeelden van traumatische ervaringen
Eenmalige gebeurtenissen
- • Verkeersongeluk
- • Geweldsdelict of overval
- • Natuurramp
- • Plotseling overlijden van een dierbare
- • Seksueel geweld
- • Medische traumatische ervaring
Langdurige/herhaalde ervaringen
- • Kindermishandeling of verwaarlozing
- • Huiselijk geweld
- • Seksueel misbruik
- • Pesten
- • Oorlog of vluchtelingenervaringen
- • Emotionele verwaarlozing
Hoe reageert het brein op trauma?
Tijdens een traumatische gebeurtenis schakelt je brein over naar overlevingsmodus. Het deel van je brein dat verantwoordelijk is voor logisch denken (de prefrontale cortex) wordt tijdelijk uitgeschakeld, terwijl het deel dat reageert op gevaar (de amygdala) overactief wordt. Dit verklaart waarom je tijdens een trauma vaak niet helder kunt denken.
Normaal gesproken verwerkt je brein herinneringen en slaat ze op als "verleden tijd". Bij trauma werkt dit proces niet goed. De herinneringen worden opgeslagen in een onverwerkte, gefragmenteerde vorm. Hierdoor kunnen triggers - geuren, geluiden, beelden - de herinnering weer activeren alsof het nu gebeurt.
PTSS: Posttraumatische stressstoornis
PTSS (posttraumatische stressstoornis) is een psychische aandoening die kan ontstaan na het meemaken of getuige zijn van een traumatische gebeurtenis. Niet iedereen die een trauma meemaakt ontwikkelt PTSS - ongeveer 10-20% van de mensen die een ernstig trauma meemaken krijgt PTSS.
De diagnose PTSS wordt gesteld als de symptomen langer dan een maand aanhouden en het dagelijks functioneren beïnvloeden. In de eerste maand na een trauma spreekt men van een acute stressreactie, wat een normale reactie op een abnormale situatie is.
De vier symptoomclusters van PTSS
1. Herbelevingen
Ongewilde, opdringende herinneringen aan het trauma. Dit kunnen flashbacks zijn (het gevoel dat het nu weer gebeurt), nachtmerries, of intense emotionele reacties bij triggers die aan het trauma herinneren. De herinneringen voelen levendig en overweldigend.
2. Vermijding
Je vermijdt alles wat je aan het trauma herinnert: plaatsen, mensen, activiteiten, gedachten of gesprekken. Je probeert niet aan de gebeurtenis te denken en wilt er niet over praten. Dit vermijden kan je leven steeds kleiner maken.
3. Negatieve veranderingen in denken en stemming
Negatieve gedachten over jezelf of de wereld ("Ik ben kapot", "Niemand is te vertrouwen"). Gevoelens van schuld of schaamte. Verlies van interesse in activiteiten, emotionele afvlakking, gevoel van vervreemding van anderen.
4. Verhoogde prikkelbaarheid
Je bent constant alert op gevaar (hypervigilantie). Schrikachtigheid, slaapproblemen, concentratieproblemen, irritatie of woede-uitbarstingen. Je zenuwstelsel staat voortdurend "aan" alsof er nog steeds gevaar is.
Lees ook ons artikel over angstklachten en therapie - angst is vaak een belangrijk onderdeel van PTSS.
Complex trauma
Complex trauma ontstaat door langdurige, herhaalde traumatische ervaringen, meestal in de kindertijd en vaak door iemand die je zou moeten beschermen. Dit heeft diepere gevolgen dan enkelvoudig trauma, omdat het de ontwikkeling van je persoonlijkheid, zelfbeeld en vermogen om relaties aan te gaan beïnvloedt.
Kenmerken van complex trauma
- • Problemen met emotieregulatie (emoties zijn overweldigend of juist afgevlakt)
- • Negatief zelfbeeld en gevoelens van schaamte of waardeloosheid
- • Moeite met vertrouwen en relaties aangaan
- • Dissociatie (jezelf of de werkelijkheid niet echt voelen)
- • Lichamelijke klachten zonder medische oorzaak
- • Zelfdestructief gedrag of risicovol gedrag
De behandeling van complex trauma vraagt vaak een fasegerichte aanpak: eerst werken aan stabilisatie en veiligheid, dan pas aan de traumaverwerking zelf. Dit kan langer duren dan de behandeling van enkelvoudig trauma, maar herstel is zeker mogelijk.
Behandeling van trauma en PTSS
PTSS is goed behandelbaar. Uit onderzoek blijkt dat 80-90% van de mensen met PTSS significant verbetert na een evidence-based behandeling. De twee meest effectieve en aanbevolen behandelingen zijn EMDR en traumagerichte cognitieve gedragstherapie.
Evidence-based behandelingen
De therapeut vraagt je om aan de traumatische herinnering te denken terwijl je oogbewegingen volgt. Dit helpt het brein de herinnering te verwerken. Lees meer in ons artikel over EMDR therapie.
Je leert de traumatische herinnering anders te bekijken en ermee om te gaan. Dit omvat exposure (geleidelijk confronteren met de herinnering) en cognitieve herstructurering. Lees meer over cognitieve gedragstherapie.
Je vertelt je levensverhaal, met aandacht voor zowel traumatische als positieve ervaringen. Dit helpt om trauma een plek te geven in je levensgeschiedenis.
Werkt aan dieperliggende patronen in denken, voelen en gedrag die zijn ontstaan door vroege traumatische ervaringen.
Wil je meer weten over de verschillende behandelaars? Lees dan ons artikel over het verschil tussen psycholoog, psychotherapeut en psychiater.
EMDR: Hoe werkt het?
EMDR staat voor Eye Movement Desensitization and Reprocessing. Het is een therapie die in de jaren '80 is ontwikkeld door de Amerikaanse psychologe Francine Shapiro. EMDR is inmiddels wereldwijd erkend als een van de meest effectieve behandelingen voor PTSS.
Het EMDR-proces
Stap 1: Voorbereiding
De therapeut legt uit hoe EMDR werkt en leert je ontspanningstechnieken. Je identificeert samen de traumatische herinnering die je wilt verwerken.
Stap 2: Herinnering activeren
Je roept de traumatische herinnering op: het beeld, de negatieve gedachte over jezelf, en de lichamelijke sensaties die erbij horen.
Stap 3: Desensitisatie
Terwijl je aan de herinnering denkt, volg je de bewegende vingers van de therapeut met je ogen (of andere vormen van bilaterale stimulatie). Dit gaat in sets van 20-30 seconden.
Stap 4: Verwerking
Na elke set vraagt de therapeut wat je opvalt. Dit proces herhaalt zich totdat de herinnering minder belastend is en je er anders over kunt denken.
De exacte werking van EMDR is nog niet volledig begrepen, maar onderzoekers denken dat de oogbewegingen helpen om de herinnering te verplaatsen van het "alarm-systeem" naar het langetermijngeheugen, waar het kan worden opgeslagen als iets dat in het verleden is gebeurd.
Effectiviteit van EMDR
- • Bij 80-90% van de mensen met enkelvoudig trauma vermindert PTSS significant
- • Resultaten zijn vaak al zichtbaar na 3-6 sessies
- • Effecten blijven behouden op lange termijn
- • Aanbevolen door WHO, Nederlandse richtlijnen en NICE
Het herstelproces
Herstel van trauma is een proces, geen gebeurtenis. Het verloopt niet lineair - er kunnen goede en minder goede periodes zijn. Maar met de juiste hulp kunnen de meeste mensen leren om weer te leven in het heden, zonder dat het verleden hen blijft achtervolgen.
Fasen van traumaverwerking
Bij de behandeling van trauma wordt vaak een fasegerichte aanpak gehanteerd:
Fase 1: Stabilisatie
Veiligheid creëren en leren omgaan met symptomen. Je leert technieken om jezelf te kalmeren, om te gaan met flashbacks, en emoties te reguleren. Deze fase is essentieel voordat je aan de traumaverwerking begint.
Fase 2: Traumaverwerking
Het verwerken van de traumatische herinneringen met technieken zoals EMDR of exposure. De herinnering wordt "ontladen" - het wordt een herinnering aan iets dat is gebeurd, in plaats van iets dat steeds opnieuw beleefd wordt.
Fase 3: Integratie en groei
Het trauma een plek geven in je levensverhaal. Werken aan het opbouwen van een toekomst, relaties, en een nieuw zelfbeeld. Sommige mensen ervaren posttraumatische groei.
Hoelang duurt herstel?
De duur van de behandeling hangt af van het type trauma en je persoonlijke situatie:
- Enkelvoudig trauma: Gemiddeld 8-12 sessies EMDR of traumagerichte CGT
- Meerdere traumatische gebeurtenissen: 15-25 sessies
- Complex trauma: Langdurige behandeling, vaak 1-3 jaar met fasegerichte aanpak
Wat kun je zelf doen?
Professionele hulp is belangrijk bij PTSS, maar er zijn ook dingen die je zelf kunt doen ter ondersteuning van je herstel:
Houd een routine aan
Structuur en voorspelbaarheid helpen je zenuwstelsel tot rust te komen. Probeer vaste tijden aan te houden voor opstaan, eten en slapen.
Beweeg regelmatig
Lichaamsbeweging helpt bij het reguleren van je zenuwstelsel en het verminderen van spanning. Ook wandelen of yoga kan helpen.
Leer grounding-technieken
Bij flashbacks of dissociatie kunnen grounding-oefeningen helpen: voel je voeten op de grond, noem 5 dingen die je ziet, of houd een ijsblokje vast.
Zoek steun bij anderen
Sociale steun is een belangrijke beschermende factor. Praat met mensen die je vertrouwt, of zoek een lotgenotengroep.
Wees geduldig met jezelf
Herstel kost tijd. Goede en minder goede dagen wisselen elkaar af. Dat is normaal en betekent niet dat je achteruitgaat.
Vermijd alcohol en drugs
Middelen kunnen tijdelijk verlichting geven maar verergeren de symptomen op langere termijn en belemmeren verwerking.
Slaapproblemen komen vaak voor bij PTSS. Lees ons artikel over slaapproblemen en mentale gezondheid voor tips.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen trauma en PTSS?
Een trauma is een schokkende gebeurtenis die je hebt meegemaakt. PTSS (posttraumatische stressstoornis) is een psychische aandoening die kan ontstaan na een trauma. Niet iedereen die een trauma meemaakt ontwikkelt PTSS - ongeveer 10-20% van de mensen die een ernstig trauma meemaken krijgt PTSS.
Welke therapie is het meest effectief bij PTSS?
EMDR en traumagerichte cognitieve gedragstherapie zijn de meest effectieve behandelingen voor PTSS. Beide therapieën worden aanbevolen in de Nederlandse richtlijnen. Bij 80-90% van de mensen vermindert PTSS significant na behandeling.
Hoe lang duurt traumatherapie?
Bij enkelvoudig trauma duurt de behandeling gemiddeld 8-12 sessies. Bij complex trauma of meerdere traumatische ervaringen kan de behandeling langer duren, soms een jaar of langer. De eerste fase richt zich vaak op stabilisatie.
Wordt traumatherapie vergoed?
Ja, traumatherapie bij een BIG-geregistreerde psycholoog of psychotherapeut wordt vergoed vanuit de basisverzekering met een verwijzing van de huisarts. Je betaalt wel het eigen risico. Lees meer over vergoeding van psychotherapie.
Kan ik ook na jaren nog trauma verwerken?
Ja, trauma kan ook jaren of zelfs decennia later nog succesvol worden behandeld. Het maakt niet uit hoe lang geleden het trauma plaatsvond. Traumatherapie is ook effectief bij oude traumatische ervaringen.
Wat is complex trauma?
Complex trauma ontstaat door langdurige, herhaalde traumatische ervaringen, vaak in de kindertijd en meestal door iemand die je vertrouwde. Voorbeelden zijn langdurige mishandeling, verwaarlozing of misbruik. De behandeling vraagt vaak een fasegerichte aanpak.
Zoek je hulp bij traumaverwerking?
Het verwerken van trauma hoef je niet alleen te doen. Vind een ervaren traumatherapeut die je kan begeleiden naar herstel.
Vind een Psychotherapeut