Persoonlijkheidsstoornissen vormen een complexe groep van psychische aandoeningen die diepgaande invloed hebben op hoe iemand denkt, voelt en zich gedraagt. In Nederland wordt geschat dat circa 10 tot 13 procent van de bevolking te maken heeft met een persoonlijkheidsstoornis. Toch is er nog veel onbekendheid en stigma rondom deze diagnose.
In dit uitgebreide artikel bespreken we de verschillende soorten persoonlijkheidsstoornissen, hoe je ze kunt herkennen en welke behandelingen effectief zijn gebleken. Of je nu zelf vermoedt dat je met een persoonlijkheidsstoornis te maken hebt, of iemand in je omgeving wilt ondersteunen: kennis is de eerste stap naar begrip en herstel.
Ben je op zoek naar een psychotherapeut die gespecialiseerd is in persoonlijkheidsstoornissen? Zoek een psychotherapeut bij jou in de buurt via onze directory.
Wat is een persoonlijkheidsstoornis?
Een persoonlijkheidsstoornis is een langdurig en diepgeworteld patroon van innerlijke ervaringen en gedrag dat duidelijk afwijkt van wat cultureel wordt verwacht. Dit patroon uit zich op ten minste twee van de volgende gebieden: cognitie (hoe iemand zichzelf en anderen waarneemt), affectiviteit (emotionele reacties), interpersoonlijk functioneren en impulsbeheersing.
Het belangrijkste verschil met gewone persoonlijkheidstrekken is de starheid en het doordringend karakter van het patroon. Waar de meeste mensen flexibel kunnen reageren op verschillende situaties, hebben mensen met een persoonlijkheidsstoornis de neiging om steeds op dezelfde manier te reageren, ook als dat tot problemen leidt.
De DSM-5 onderscheidt tien persoonlijkheidsstoornissen, verdeeld over drie clusters. Deze classificatie helpt clinici bij de diagnose, al is het belangrijk te onthouden dat veel mensen trekken van meerdere stoornissen kunnen vertonen.
Wanneer spreken we van een stoornis?
Niet elke lastige karaktertrek is een stoornis. Er is sprake van een persoonlijkheidsstoornis als het patroon leidt tot significant lijden bij de persoon zelf of in de omgeving, als het stabiel en van lange duur is (meestal al begonnen in de adolescentie of vroege volwassenheid), en als het niet beter verklaard kan worden door een andere psychische stoornis of middelengebruik.
Cluster A: excentriek en teruggetrokken
Cluster A wordt ook wel het "excentrieke" cluster genoemd. Mensen met een persoonlijkheidsstoornis uit dit cluster komen vaak vreemd of teruggetrokken over op anderen. Kenmerkend is het wantrouwen jegens anderen en een beperkt vermogen tot sociale contacten.
Paranoide persoonlijkheidsstoornis
Mensen met een paranoide persoonlijkheidsstoornis hebben een diepgeworteld wantrouwen en achterdocht tegenover anderen. Ze interpreteren de motieven van anderen consequent als kwaadwillend. Dit kan zich uiten in het vermoeden dat collega's hen willen schaden, in het niet willen vertrouwen van vertrouwelijkheden aan anderen en in het snel boos reageren op vermeende aanvallen.
Schizoide persoonlijkheidsstoornis
De schizoide persoonlijkheidsstoornis kenmerkt zich door een patroon van afstandelijkheid in sociale relaties en een beperkt scala aan emotionele expressie. Mensen met deze stoornis kiezen bijna altijd voor solitaire activiteiten, hebben weinig of geen verlangen naar intieme relaties en lijken onverschillig voor lof of kritiek.
Schizotypische persoonlijkheidsstoornis
Bij de schizotypische persoonlijkheidsstoornis is er sprake van excentriek gedrag, vreemde overtuigingen of magisch denken, en ernstig ongemak bij intieme relaties. Mensen met deze stoornis hebben vaak bijzondere waarnemingservaringen, gebruiken vreemde bewoordingen en hebben weinig vertrouwenspersonen.
Cluster B: dramatisch en emotioneel
Cluster B wordt gekenmerkt door dramatisch, emotioneel of onvoorspelbaar gedrag. Dit is het meest bekende cluster, mede omdat de stoornissen in dit cluster vaak het meest zichtbaar zijn in het gedrag en de grootste impact hebben op relaties.
Antisociale persoonlijkheidsstoornis
De antisociale persoonlijkheidsstoornis kenmerkt zich door een patroon van misachting en schending van de rechten van anderen. Dit kan zich uiten in herhaald liegen, manipulatie, impulsiviteit, agressie en een gebrek aan berouw. Deze stoornis kan alleen gediagnosticeerd worden vanaf 18 jaar en er moeten al voor het 15e levensjaar gedragsproblemen zijn geweest.
Theatrale persoonlijkheidsstoornis
Mensen met een theatrale (histrionische) persoonlijkheidsstoornis vertonen een patroon van overdreven emotionaliteit en aandacht zoeken. Ze voelen zich ongemakkelijk als ze niet in het middelpunt van de belangstelling staan, gebruiken hun uiterlijk om aandacht te trekken en hebben een oppervlakkige, snel wisselende emotionele expressie.
Cluster C: angstig en vermijdend
Cluster C wordt ook wel het "angstige" cluster genoemd. De stoornissen in dit cluster kenmerken zich door angst en vrees als overheersende emoties. Mensen met deze stoornissen ervaren vaak veel innerlijke spanning en onzekerheid.
Afhankelijke persoonlijkheidsstoornis
De afhankelijke persoonlijkheidsstoornis kenmerkt zich door een overdreven behoefte om verzorgd te worden, wat leidt tot onderdanig en aanklamend gedrag en angst voor scheiding. Mensen met deze stoornis hebben moeite met het zelfstandig nemen van beslissingen, zoeken voortdurend bevestiging en geruststelling, en voelen zich hulpeloos als ze alleen zijn.
Dwangmatige persoonlijkheidsstoornis
Niet te verwarren met de obsessieve-compulsieve stoornis (OCS). De dwangmatige persoonlijkheidsstoornis kenmerkt zich door een preoccupatie met orde, perfectionisme en controle, ten koste van flexibiliteit en efficiëntie. Mensen met deze stoornis zijn zo bezig met details en regels dat het doel van de activiteit uit het oog wordt verloren.
Borderline persoonlijkheidsstoornis
De borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) is wellicht de meest bekende en meest onderzochte persoonlijkheidsstoornis. Het treft naar schatting 1 tot 3 procent van de Nederlandse bevolking en komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen, al kan dit deels te maken hebben met onderdiagnose bij mannen.
Kernkenmerken van BPS zijn een instabiel zelfbeeld, intense en wisselende emoties, impulsiviteit en een patroon van instabiele relaties. Mensen met borderline hebben vaak een intens verlangen naar nabijheid, maar zijn tegelijkertijd bang voor verlating. Dit kan leiden tot een patroon van idealisering en devaluatie van belangrijke personen.
Andere symptomen zijn chronische gevoelens van leegte, intense woede-uitbarstingen, dissociatieve verschijnselen onder stress en zelfbeschadigend gedrag. Suicidaliteit komt helaas relatief vaak voor bij BPS, wat het belang van adequate behandeling onderstreept.
Effectieve behandelingen voor borderline
Er zijn verschillende evidence-based behandelingen ontwikkeld specifiek voor BPS. Dialectische Gedragstherapie (DGT) is de meest onderzochte en leert vaardigheden op het gebied van emotieregulatie, mindfulness, distress tolerance en interpersoonlijke effectiviteit. Schematherapie richt zich op het veranderen van disfunctionele schema's die in de vroege jeugd zijn ontstaan. Mentalization-Based Treatment (MBT) helpt mensen beter begrijpen wat er in henzelf en anderen omgaat.
Narcistische persoonlijkheidsstoornis
De narcistische persoonlijkheidsstoornis wordt gekenmerkt door een patroon van grandiositeit, behoefte aan bewondering en een gebrek aan empathie. Het is belangrijk om het verschil te maken tussen gezond narcisme (een gezond zelfvertrouwen) en de narcistische persoonlijkheidsstoornis.
Mensen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis hebben een overdreven gevoel van eigen belangrijkheid, fantaseren over onbeperkt succes en macht, geloven dat ze bijzonder zijn en alleen begrepen kunnen worden door andere bijzondere mensen, en eisen buitensporige bewondering. Tegelijkertijd zijn ze vaak kwetsbaar voor kritiek en kunnen ze reageren met woede of schaamte als hun zelfbeeld wordt bedreigd.
Onder de oppervlakte van grandiositeit schuilt vaak een fragiel zelfgevoel. De narcistische facade kan gezien worden als een beschermingsmechanisme tegen dieperliggende gevoelens van onzekerheid en inadequaatheid. Behandeling richt zich vaak op het ontwikkelen van een realistischer zelfbeeld en het vergroten van empathisch vermogen.
Ontwijkende persoonlijkheidsstoornis
De ontwijkende persoonlijkheidsstoornis (ook wel vermijdende persoonlijkheidsstoornis) kenmerkt zich door een patroon van sociale geremdheid, gevoelens van ontoereikendheid en overgevoeligheid voor negatieve beoordeling. Het is een van de meest voorkomende persoonlijkheidsstoornissen.
Mensen met een ontwijkende persoonlijkheidsstoornis vermijden beroepsmatige activiteiten die veel sociale contacten vereisen uit angst voor kritiek of afwijzing. Ze zijn terughoudend in het aangaan van relaties tenzij ze zeker zijn van acceptatie, voelen zich inadequaat en zijn gepreoccupeerd met kritiek of afwijzing in sociale situaties.
De overlap met sociale angststoornis is groot, maar bij de persoonlijkheidsstoornis zijn de patronen meer doordringend en verweven met het zelfbeeld. Cognitieve gedragstherapie en schematherapie zijn effectieve behandelingen, vaak gecombineerd met sociale vaardigheidstraining en geleidelijke blootstelling aan sociale situaties.
Diagnose en herkenning
Het diagnosticeren van een persoonlijkheidsstoornis is een zorgvuldig proces dat doorgaans uitgevoerd wordt door een psychotherapeut, klinisch psycholoog of psychiater. De diagnose wordt niet lichtvaardig gesteld en vereist uitgebreid klinisch onderzoek.
Het diagnostisch proces
De diagnostiek begint meestal met uitgebreide klinische interviews, waarin de therapeut informatie verzamelt over de levensgeschiedenis, het functioneren in verschillende levensdomeinen en de aard en duur van de klachten. Gestandaardiseerde vragenlijsten en semi-gestructureerde interviews zoals het SCID-5-PD worden vaak ingezet om tot een betrouwbare diagnose te komen.
Heteroanamnestische informatie (informatie van naasten) kan waardevol zijn, omdat mensen met een persoonlijkheidsstoornis hun eigen gedragspatronen niet altijd volledig onderkennen. De therapeut kijkt ook naar de ontwikkelingsgeschiedenis, traumatische ervaringen en het verloop van eerdere behandelingen.
Waarom vroege herkenning belangrijk is
Vroege herkenning van een persoonlijkheidsstoornis is cruciaal voor een effectieve behandeling. Hoe eerder iemand de juiste hulp krijgt, hoe beter de prognose. Veel mensen lopen jarenlang rond met klachten voordat de juiste diagnose wordt gesteld, vaak omdat de symptomen worden toegeschreven aan andere stoornissen zoals depressie of angst.
Behandelmethoden
De behandeling van persoonlijkheidsstoornissen is de afgelopen decennia sterk verbeterd. Er zijn meerdere evidence-based psychotherapeutische behandelingen beschikbaar die aantoonbaar effectief zijn.
Schematherapie
Schematherapie is ontwikkeld door Jeffrey Young en integreert elementen uit de cognitieve gedragstherapie, hechtingstheorie, Gestalttherapie en psychoanalyse. De therapie richt zich op het identificeren en veranderen van vroege maladaptieve schema's: diepe overtuigingen over zichzelf en de wereld die zijn ontstaan door onvervulde behoeften in de kindertijd. Schematherapie is bijzonder effectief gebleken bij borderline en andere persoonlijkheidsstoornissen.
Dialectische Gedragstherapie (DGT)
DGT is oorspronkelijk ontwikkeld door Marsha Linehan voor de behandeling van borderline persoonlijkheidsstoornis. Het combineert cognitieve gedragstherapie met mindfulness en dialectisch denken. De behandeling omvat individuele therapie, groepsvaardigheidstraining, telefonische coaching en een consultatieteam voor therapeuten. DGT leert vaardigheden in vier modules: kernoplettendheid, emotieregulatie, crisisbestendigheid en interpersoonlijke effectiviteit.
Mentalization-Based Treatment (MBT)
MBT is ontwikkeld door Bateman en Fonagy en richt zich op het verbeteren van het mentaliserend vermogen: het vermogen om het eigen gedrag en dat van anderen te begrijpen in termen van onderliggende gedachten, gevoelens en motivaties. MBT is effectief gebleken bij borderline persoonlijkheidsstoornis en wordt steeds vaker toegepast bij andere persoonlijkheidsstoornissen.
Medicatie als aanvulling
Er is geen medicijn dat een persoonlijkheidsstoornis geneest, maar medicatie kan wel ondersteunend zijn bij de behandeling. Antidepressiva kunnen helpen bij depressieve klachten en emotionele instabiliteit. Stemmingsstabilisatoren kunnen impulsiviteit verminderen. Antipsychotica in lage dosering kunnen helpen bij paranoide ideeën of dissociatie. Medicatie wordt altijd gecombineerd met psychotherapie, nooit als alleenstaande behandeling.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een persoonlijkheidsstoornis en een karaktertrek?
Een karaktertrek is een normaal onderdeel van iemands persoonlijkheid dat flexibel is en geen ernstige problemen veroorzaakt. Een persoonlijkheidsstoornis kenmerkt zich door star, diepgeworteld en langdurig patroon van denken, voelen en gedragen dat significant lijden of beperkingen veroorzaakt in het dagelijks functioneren, relaties en werk.
Is een persoonlijkheidsstoornis te genezen?
Hoewel een persoonlijkheidsstoornis niet volledig geneesbaar is in de klassieke zin, kunnen de symptomen met de juiste behandeling sterk verminderen. Veel mensen met een persoonlijkheidsstoornis leren via psychotherapie beter om te gaan met hun patronen en ervaren een aanzienlijke verbetering in hun dagelijks functioneren en kwaliteit van leven.
Hoe lang duurt de behandeling van een persoonlijkheidsstoornis?
De behandelduur varieert per type persoonlijkheidsstoornis en per persoon. Gemiddeld duurt een psychotherapeutische behandeling voor een persoonlijkheidsstoornis 1 tot 3 jaar. Schematherapie duurt doorgaans 2 tot 3 jaar, dialectische gedragstherapie (DGT) ongeveer 1 tot 1,5 jaar. Sommige mensen hebben baat bij langduriger ondersteuning.
Wordt de behandeling van een persoonlijkheidsstoornis vergoed?
Ja, de behandeling van persoonlijkheidsstoornissen valt onder de specialistische GGZ en wordt vergoed vanuit de basisverzekering. U heeft wel een verwijzing van de huisarts nodig. Houd rekening met het eigen risico. Sommige aanvullende therapievormen of langere trajecten kunnen deels voor eigen rekening komen.
Kan ik met een persoonlijkheidsstoornis toch goed functioneren?
Ja, veel mensen met een persoonlijkheidsstoornis functioneren goed in hun dagelijks leven, zeker na behandeling. Met de juiste therapie en eventueel ondersteunende medicatie leren mensen hun patronen herkennen, emoties beter reguleren en gezondere relaties opbouwen. Volledige deelname aan werk en sociaal leven is voor de meeste mensen haalbaar.
Conclusie
Persoonlijkheidsstoornissen zijn complexe aandoeningen die een significante impact kunnen hebben op het leven van de betrokkene en diens omgeving. Het goede nieuws is dat er effectieve behandelingen beschikbaar zijn. Schematherapie, dialectische gedragstherapie en mentalization-based treatment zijn slechts enkele van de bewezen therapievormen die mensen helpen om gezondere patronen te ontwikkelen.
Als je vermoedt dat je of iemand in je omgeving te maken heeft met een persoonlijkheidsstoornis, is de eerste stap het zoeken van professionele hulp. Een huisarts kan je doorverwijzen naar een gespecialiseerde psychotherapeut. Hoe eerder de behandeling start, hoe beter de vooruitzichten.
Zoek een gespecialiseerde psychotherapeut bij jou in de buurt en zet de eerste stap naar herstel en een beter leven.
